Parasurat Bikolnon 

padagos an pagsaringsing poon kan 2010

Blog

FOR-GUY

Posted by Irvin on April 28, 2013 at 11:20 PM

Sarong halìpot na usipon ni Buboy Aguay. Ino na naipublikar kan Parasurat Bikolnon kan 2012. Kabali sa Hagong: Mga Osipon (ADNU Press, 2013) sarong koleksyon nin usipon na Bikonon.


 

“Suwi akong ipinangaki.”

 

Lunad sa sarong dyip. Nagsisinarom na asin an sakuyang pagmati, dawa maghapon na akong lakaw garo habo ko pang makaabot sa harong. Habo ko pang pumuli.

 

Mayo nang ugma an pagbyahe kun madiklom na an mga inaagihan. Dai na kumpleto an mga detalye kan mga gusto mong mahiling o dai mo tulos maagaw an saimong paghiling sa mga bagay o mga eksena na habo mong mahiling.

 

Igwa akong kaulay sa laog kan dyip alagad mayo man sa mga tinataram niya an sakuyang pagdangog o an sakuyang pagkayaon huli ta siring nin si dati an sakuyang pagmati yaon sa mga bagay na pighahalian kan mga tataramon na ibinubugtak ko sa papel na kataid ko sa higdaan kun oras na nin pahingalo.

 

Mantang kinakaulay niya ako mas yaon sa atensyon ko an burat na nasa puro kan tokawan kan dyip. Hiling ko, garo mas may tula an saiyang pakahurantay sa pagkakatukaw asin matuninong an pagkakapirong kan saiyang mga mata siring sa byaherong nakakasabot na harayo pa an saiyang pupulian kaya an pagturog bakong ulang sa galimadmad na tibaad makalampas.

 

Nagpaaram na an sakuyang kaulay huli ta nasa tungod na palan kami kan Kapitolyo asin kaipohan na niyang magbaba ta hinahalat daa siya nin siisay man.

 

May nagsakat man sa dyip nin tolong tawo, duwang foreigner--babae saka lalaki, asin sarong dai karakarigos na hoben pang lalaki.

 

Sa boot ko, normal na man na sa Camarines Sur kadakul nin mga foreigner huli kan mga gustong mag-aprubitsar kan watersport facility kan probinsya.

 

Sa mga inot kong nababasa asin nadadangog kun tano ta dinadayo an CWC digdi sa Camarines Sur huli ta iyo ini an pinakadakola asin an solo sana gayod sa kinaban na watersport facility na may 6 poles. Inda sana kun totoo.

 

Alagad bago pa nagpadagos an sakuyang tuninong na pagkomentaryo naagaw an atensyon ko kan magtaram na nin slang idtong dai karakarigos na barobata na kaibahan kan duwang kano.

 

Kun an mga kasarakay mi sa dyip an atensyon yaon duman sa duwang kano, ako yaon duman sa tinedyer nin huli ta kun masasabat mo ini sa ordinaryong aldaw maluba kang saro sana man ining tambay na mayong padalagananan buhay ta mala nganing dugniton man na mag gubing asin an nasusulot na kupya garo kun pirang semana nang dai nalalabhan.

 

Alagad nakaagaw nin atensyon an saiyang accent asin an saiyang kusog nin boot na gamiton an lengwahe kan mga kano. Nahingireb ko sa mga nag-uurolay na mapasiring an tolo sa Magsaysay kun sain an sentro kan mga ubang-ubang kun banggi digdi sa Naga. Dagos kong minaanan an sakuyang nasusulot kun pwede man ako makapa-Magsaysay asin nakumbinsir ko an sadiri kong presentable pa man an sakuyang itsura minsan maghapon na ako sa sakuyang mga lakaw.

 

Susunudon ko an tulong ini.

 

Mayo akong interes sa mga Amerikano. May interes ako sa tinedyer na ini na sa uroatyan sana maaraman ko na na an pangaran niya Joselito Balasta.

 

Igwang concert sa Avenue Square kun sain sinda nagduruman.

 

Nahiling kong naglaog nguna sinda sa sarong kakanan sa ibaba kaya nagkaigwa akong pagkakataon na magsakat sa itaas asin maglaog sa Lolo's Music Bar tanganing makumusta ko man si Ningning saka si Andy. Inalok ninda akong duman na magpamanggi kaya bako man na maraot na nagsakat ako duman.

 

Napasiram si iriistorya kaya kan pagbaba ko, dai ko na nasusumpongan si mga tigsusunod ko.

 

Nagpensar akong naghubo sinda nin lugar. Hinanap ko sinda sa mga laog kan mga kakanan, dai ko na nanuparan. Madali sana man sindang hanapon nin huli ta an mga kairibahan niya mga Amerikano, ipaagi na sana sa langkaw madali sindang mahihiling sa kadaklan kan tawo. Igwang nagkapirang mga kano man an yaon

duman sa lugar, nagdadalan kan sarong acoustic performance alagad mayo duman si tulo.

 

Makalihis pa an kinse minutos, nagdisesyon na akong dai na idagos an sakuyang misyon huli ta mayo man girang masusunod. Kaya nag-abang na ako nin traysikel pasiring sa dyip terminal.

 

Habo akong pundohan kan mga traysikel kan bangging idto. Saboot gayod pagsasadiri ko an saro sa mga kotseng nakaparada kaya nagdisesyon akong mag iriinotan pasiring duman sa may tulay.

 

Mantang naglalakaw nakatingag ako sa harong ni Totoy Cu asin sa sarong gwardiya na nagtutungka na.

 

Mayo talagang traysikel na nag-aagi kaya nagpadagos na sana ako sa paglakaw. Sabi ko sa sadiri ko, duman na sana ako malunad sa may kanto pasiring sa Liboton. Madali ko nang mabanggaan duman sa tulay si kasabat ko, nakahuyom sakuya, asin bago pa ako nakataram may sinabi na siya:

 

"May lighter ka?”

 

Kapot-kapot niya an sarong stick nin sigarilyo.

 

Ilinuwas ko an lighter asin sinabritan, op-op niya an sigarilyo, nagduko asin pinalibot an duwang palad sa laad kan lighter na sinusugotan kan duros na mapalsok.

 

Nagtaram ako.

 

"May pangaran ka?"

 

Dai siya naghiro sa paghigop kan kalayong makabalyo sa poro kan saiyang sigarilyo alagad an saiyang mata nagbukas asin nagturohok sakuya.

Kan bangging idto, duman ko sana naugid nanggad na an mata palan minahuyom man.

 

“Interesado ka? Mahal an bayad sa oras ko.”

 

“Aram ko.”

 

“Aram mo? Hmm, midbid mo na ako dati. Nakaibahan ta ka na?”

 

“Dai.”

 

Katuninongan.

 

“Joselito Balasta an pangaran ko.” Sabay boga nin aso.

 

“May pangaran ka palan.”

 

Hiniling niya ako. Mas naghaloy sa lalawgon ko. “Hmmm, looks could be deceiving.”

 

“Don't try that acccent with me. I tell you, you might not keep up if you intend to use this foreign language.”

 

“Ok. Ok. Taas an mga kamot ko saimo. Siisay ka baga talaga?”

 

“Miguel an pangaran ko. Dati na akong pasahero hali sa Pili, duman sa sinakayan nindong dyip kan si duwang kano na kaibahan mo.”

 

“Ah, kun siring subago mo lang ako nabisto. Sinundan mo kami digdi sa Avenue Square?”

 

“Iyo.”

 

“Tano?”

 

Dai ako nagsimbag.

 

“Kun kaipohan mo an serbisyo ko o nin siisay man, pasensya, dai ako pwede ngunyan. Nasa private moments lang an duwa kaya break ko nguna. Pakalihis nin duwang oras mapadagos man giraray an serbisyo ko sainda as guide and companion digdi sa mga lakaw ninda.”

 

“Nagngangalas sana ako. Aram ko an mga kano mga rugged clothes lang kaiyan an mga binabado digdi, pero dai ako makatubod na makua sindang guide na...”

 

Hiniling ni Joselito an saiyang sadiri, nagduko sabay hithit sa saiyang sigarilyo. Nagbuga nin aso asin nagngisi....

 

“Na arog ko, dugniton, garo tambay sa kanto? Iyo. Tambay sa kanto talaga an get up ko pero digdi man ako nagkakaigwa nin dakol na kustomer na kano ta aram kaya ninda pag an guide may porma, mas mahal an bayad, saka ta kun minsan mga praktikal na man an mga kano

 

digdi kaya mas nagpipili sinda kaidtong mga dugniton sana asin mas hababa ang rate sa iba diyan na guide. Kaya kun mag kukurompararan man sana, kun siisay an mas may dakol na kostumer sa bilog nin bulan kami pa giraray na mga dugniton an may pinakadakol na benta.”

 

“Kami?”

 

“Kami. Dakol man kaming arog kaini mag-get up.”

 

“Boot mong sabihon, bako man talaga kamong dugniton. Muya mong sabihin tinutuyo sana nindo na arog kaiyan an hitsura nindo tanganing kamo an kuonon kan mga kustomer?”

 

“An iba iyo tinutuyo pero an iba man talagang iyo sana iyan an kaya orog na kun mga bagohan na gustong makanuod sa arog kaining trabaho.”

 

“Hmm. Kun siring, arin ka sa duwa?”

 

Dai siya nagsimbag, nagtalikod siya sakuya asin nag atubang sa madiklomon na salog, nakapirang hithit nin sigarilyo bago nakaisip magtaram.

 

“Siguro kaipohan mo nang sabihon sakuya kun ano an tuyo mo. Nagdadalagan an oras. Saro may kabangang oras na sana mabalik na ako sa serbisyo ko duman sa duwa.”

 

“Gusto ko sanang maaraman an manungod sa buhay mo saka tibaad manudan ko na man dagos an buhay kan mga kapareho mo an trabaho.”

 

“Tano? Isusurat mo an buhay ko? Writer ka?”

 

“Parasurat ako. Alagad sa puntong ini bako sana ako an writer pati ika. Kun itutugot mong itao sakuya an mga impormasyon na hinahagad ko manungod saimo, totoo nagtaram ka lang asin nag istorya pero dai ko sosolohon an onra kan pagsurat, kaipuhan ko man giraray na sambiton an saimong pakisumaro.”

 

“Dai na kaipohan. Nasasabotan ko an sinasabi mo. Kun totoong isusurat mo ini tibaad ako pa an magpasalamat saimo ta bihira man ining mangyari sa buhay. Madya, duman kita sa sarong lugar na mas makakakapag-ulay kita nin dakol asin makapahingalo an satuyang mga bitis.”

 

Naglakaw kami pabalik. Nakaabot kami sa may organic market. Nagpaypay siya nin padyak. Nagsakay kami pasiring sa Basilica. Nagbaba kami tapos naglakaw pasiring duman sa sarong restoran sa habayan kan Basilica. Kadikit an kustomer. Bagay man nanggad sa pagkakataon na kami makapag-ulay. Nagtukaw kami sa sarong bakanteng pwesto.

 

Dai siya naggigirong. Dai man ako naggigirong.

 

May pagmati akong, iniisip niya asin pinipili niya an mga bagay na saiyang sasabihon sakuya tanganing dai siya mapasala o kun dai man, dai siya makapagbuyboy nin ano man na makakaraot kan saiyang imahe nin huli ta baka an pirang kabtang kan saiyang buhay igwang mga bagay na ikakasupog o makasusupog.

 

Siya an inot na nagpasa kan katuninongan sa tahaw mi.

 

“An inot kong mga sasabihon saimo, iyo an mga makasusupog na kabtang kan sakuyang buhay...”

 

“Flunker ako sa high school huli ta dai ko man totoong hinihimo an sakuyang mga gigibohon sa klase. Saro pa kaiyan, an sakuyang pamilyang hinalian bako man mayaman huli ta an sakuya nganing pag-adal hali sana man sa sadiri kong pakihilamon asin pakipadyak. Kun iisipon ngani, mas dakol pa an panahon na yaon ako sa tinampo kun ikukumparar sa panahon na yaon ako sa laog kan eskwelahan.”

 

“Lain pa kaiyan huli ta mayo man marhay na pamilyang magkakaigwa sakuya nin impluwensya tanganing magiyahan, nagdakula akong barumbado asin mayo haros nin futuro lain na sana ko may nag-aako man sa mga tambay na arog ko.”

 

“Naglayas ako samuya. Taga Cagliliog talaga kami asin yaon pa duman sinda sagkod ngunyan. Apat na taon na akong dai nagpupuli.”

 

“Kadto, dara kan barkada nagpasiring na nguna ako sa Naga tanganing kung anu-ano na sana an madumanan. Paburobuntog sa trabaho huli ta mayo man akong magagalimanan. Kan 2000, nagpuon nang magkaigwa ako nin hilig sa mga dalanon na parating ginigibo sa kapitolyo orog na idtong mga manungod sa musika o sa banda gibo ngani kaidtong mga tigpo promote kan gubernador. Sagkod kaidtong magdagsaan na an mga foreigner sa kapitulyo kan mag-operar na an CWC kaya orog akong naengganyo huli ta dai ko na basta mahihiling lang sa tv an mga kano kundi mapipersonal ko pa digdi mismo sa satuyang probinsya. Pataratambay sana ako kaidto sa mga gilid-gilid. Duman ko naobserbaran idtong mga pirang mga guides na nakaposte harani sa mga hotel o sa mga lugar kun sain yaraon man an mga kano. Nagbabarayad sinda nin palaog asin duman na man sana ninda binabawi an saindang sweldong makukua kun igwang nagkukua saindang magpaiba kun sain man.”

 

“Parati ko sinda kaidtong dinadalan asin kun nakakarani ako sainda pigdadangog ko man kun ano an mga inuulayan ninda. Siyempre English an lengwahe ninda alagad an iba nasasabotan ko man.”

 

“Dai ko aram na sa sakuyang pagtambay duman nin halawig na mga aldaw igwa man palan saro saindang sige an obserbar sakuya, si Glenn. Minsan, pagluwas niya sa CWC, nag-agi siya duman sa tinatambayan ko, sabi niya mag-iba daa ako saiya ta nakaguda daa siya, muya niya daa akong ilibre.

 

Bata, haloy ta ka nang nahihiling na nagtatambay diyan. Garo interesado kang marhay sa mga foreigner ha?

 

“Dai ako naggirong minsan lang ako malibre nin arog kaidto kasiram na pagkakan, binanatan ko na dawa dai ko pa aram kun ano an karibay.”

 

Luway-luway lang, bata.

 

“Nagtangad ako ki Glenn. Nakahiling siya sakuya. Nakangisi. Ngising ayam.”

 

May karibay iyan kinakakan mo.

 

“Sa gutom na namamati ko saka sa kadakol niyang inorder na pagkakan dai ko na iniisip kun ano an karibay na sinsabi niya. Bako man ini an inot na pagkakataon na may nag-abuso sakuya. Kadakol na. Kadakol ko ng inagihan na mayo man akong nakoa.”

 

“Kaya pagkatapos ming magkakan. Inagda niya akong mag-iba sa harong ninda. Bakong harong nin pamilya ta nag-aarkila sana man siya sa sarong boarding house sa sentro kan Pili. Madali lang daa kami. Nag-iba man ako. Mantang yaon kami sa biyahe, pigpaparahapot niya ako manungod sa sakuyang pagkatawo arog man kan mga inot mong hapot.”

 

“Sinimbag ko man siya nin mayong pag-alangan dawa kadakol sa mga sinabi ko saiya bakong totoo. Pero an mga sinasabi ko saimo ngunyan totoo ni. Iba ka man kaya.”

 

“Pag-abot ko duman sa inaarkilahan niyang boarding house, igwa palan siyang kaibahan ta an laog kan kwarto duwang double decked na katre. Turog turog ngani si naabotan mi pero paglaog mi sa kwarto nagmata, saka nagluwas. Nagbulos tulos si Glenn. Naghuba. Nakabrief na sana siya kan maglaog giraray idtong turog na lalaki. Nakabrief man ini, bagong karigos, nagpapahid pa sana kan nabasang buhok asin hawak.”

 

“Ako maski mainiton maghapon, bigla akong tigrilipot.”

 

“Sabi ni Glen, Si Albert palan. Kasaro ko igdi sa boarding haws. Abet si Lito.”

 

“Inabrasa ako ni Abet. Makusog si pakapugol kan kamot niya. Dai pa binubutsan an kamot ko hinali ko na. Nagtokaw siya sa katre.”

 

“Sabi ni Abet. ‘Huba na.’ ”

 

“Dai ako nakagirong. Boot kong maghapot. Boot kong magreklamo ki Glenn. Alagad paghiling ko ki Glenn, sabi ni Glenn:

 

‘Huba na.’ ”

 

Napaduko ako. Lalo akong tigrilipot. Luway-uway akong naghaling t-shirt saka pantalon.

 

“Sa laog kan isip ko sige kong muda.

 

“Burayniinaniyasasamaanakokanduwanginingdiputa!!!”

 

“Iyo na ini an karibay kan kapasloan ko subago.”

 

“Dinali-dali ko lang paghuba kan si brief ko. Botang ama, nganing matapos na!”

 

“Kan makatapos na akong maghuba, naghilingan an duwa, parehas nagtango siring sa may inaapruban. Pagkatapos dinaklag ako ni Abet nin tuwalya.”

 

‘O, karigos na duman.’

 

“Sabi man ni Glenn: ‘Poon ngunyan, digdi ka na sa grupo mi, iyan na an magigin katre mo. tutukdoan mi ikang magin “for guy” apod mi yan sa mga foreigner guide. Mantang mayo ka pang kita, kami na nguna. Saka ka na sana ma share sa gastos.’ ”

 

“Lintian, hona ko kun ano na an gigibohon nindo sakuya.”

 

“Napahuros ako sa salog. Nagruluya si tuhod ko.”

 

“Biglang nagharatakhatak si duwa. Garo mga kasta. Nasaroan ako.”

 

“Nakingisi man ako sainda. Purong kaugmahan. Pero biglang nagngalas an duwa. Sige si bulos kan si sakuyang luha mantang nagngingisi.”

 

Paghiling sakuya ni Joselito sa parteng ini kan saiyang istorya, minsan tahob kan aso kan sigarilyong hinihigop niya, nahiling ko may nagdalihig na luha sa saiyang pisngi.

 

Nakahuyom siya. Sabi niya, iyo daa idto an pinakainot niyang makasusupog na istorya.”

 

“Pagkatapos kong magkarigos nakabolos na an duwa na garo maatendir nin party. Kaya sabi ko masubli ako nin bado na pwede man na makaigo sakuya.”

19

‘Pasenya na Lito, pero dai ka pwedeng magsubli nin bado.’

 

“Tano man?”

 

‘Parte yan kan disiplina. Maiba ka ngunyan samuya tanganing mahiling mo kami kun pano kami nagtatrabaho asin kun pano an mga istilo sa trabahong ini alagad kaipohan mong magin independent. An bado mo ngunyan kun mayo kang ibang masasanglian iyo na nguna iyan. Makasupog iyan pero iyo yan an matao saimo nin dakulang motibasyon kun pano kakayahon an challenge tanganing mabago iyan saimong pagbado sa paagi kan maigot na paghanap nin makukuahan.

 

“Kadakol pa sindang sinabi na hiling ko garo iyo man talaga an kaipohan ko ta kulang man talaga ako sa disiplina.”

 

“Kaya nakaabot akong CWC kan bangging idto na mumuon.”

 

“Mayo akong ginibo kundi magparasunod sana sainda asin magpara -obserbar. Minsan nakakaiba man ako sa urulay ninda kaibahan an mga foreigner . Gabos nin mga tao kaipohan ipabisto asin boot kan mga foreigner magin parte ka kan urulay sa panahon na ginagamit ninda an serbisyo mo. Alagad an patanid ni Glenn, dawa arog kaiyan ka-friendly an mga kano pagtapos na an serbisyo dapat dai magin feeling close sainda huli ta pag nag-inot ka, dai ka man ninda papansinon kun dai ka na ninda kaipohan. Kan bangging idto tinokdoan ako ni Glenn maggamit nin iba pang pansimbag lain sa "yes" saka sa "no". Pwede man daa sa yes an Yeah, yep, uhuh. Tapos an no pwede an nope, uh-oh.”

 

“Kaya kan bangging idto nakadakol akong yeah, yep, uhuh, nope and uh-oh, Ugmahon ako. Kan bangging ito, maski jam sana ako sa inda tinawan man akong 5 dollars. Nakanood pa akong mag yep, uhuh, nope and uh-oh. Pagpuli mi ngani dagos ko pang orootro kan si mga simbag pero inaarog-arog ko kun pano sinasabi kan mga kano. Pigpaparangakngakan ako kan si duwa ta kurikot na daa an dila ko.”

 

“Yeah”“Yep.”“Uhuh.”

 

“Nope.”“Uh-oh.”

 

Kadakol pa siyang pigpara-istorya manungod sa kun pano niya nanodan sa praktika an lengwaheng English...kada parte kan paggamit kan mga verbs asin an agreement kaini sa subject saro-sarong leksyon kada aldaw asin ginamit niya sa praktika na sa hiling ko mantang iniistorya niya ini sakuya, sabi ko sa sadiri ko, dapat may mg akademikong mga tawo na makahiling kan posibilidad na ini na magamit tanganing magtukdo nin conversational English asin magamit sa mga ekwelahan an mga teknik na ini tanganing mapadaling makataram nin toltol na English an mga estudyante. Kadakol pa kutana siyang boot sabihon manungod sa saiyang pakanood alagad nagpaaram na siya huli ta tapos na an tinao niyang oras duman sa duwang Amerikano.

 

Sabi ko, tibaad boot niyang iwalat an saiyang numero tanganing magkaulay giraray kami kun nuarin.

 

Dai niya itinao an saiyang numero. Ginumlo sana niya an abaga ko.

 

Sabi ko tibaad sa araatyan magkaigwa siya nin oras maghali ta tibaad bako man sa bilog nin banggi kaipohan na kaibanan siya kan mga turista, alagad sabi niya, kun makapasyar na sana daa ako duman sa CWC asin bakante siya saka niya maitao an saiyang serbisyo.

 

Harayo na siya, nagtalikod na man ako papuli. Inda. Alagad pagmati ko naglalakaw akong suwi sagkod na makakoa ni sasakayan.

 

Lunad sa sarong dyip. Madiklom na asin an sakuyang pagmati, dawa maghapon na akong lakaw garo habo ko pang makaabot sa harong. Habo ko pang pumuli.

 

Awotpa lugod giraray.

Categories: Panurat

Post a Comment

Oops!

Oops, you forgot something.

Oops!

The words you entered did not match the given text. Please try again.

Already a member? Sign In

1 Comment